Wędrówki ptaków - rodzaje i przyczyny.

1. Przeloty ptaków.

Wędrówki ptaków to zjawisko okresowego, mającego związek ze zmianami pór roku przemieszczania się ptaków z obszarów lęgowych na zimowiska i odwrotnie. Przyjęcie takiej definicji skłania do wniosku, że nie wszystkie przeloty ptaków są wędrówkami. Tak jest w istocie. Poza wędrówkami wyróżnia się: emigracje (przeloty odbywane pod wpływem gruntownej zmiany warunków środowiska danego gatunku ptaka),  inwazje (nieregularne, zdarzające się raz na kilka lat – zwłaszcza w zimie - przeloty na duże odległości wynikające z przejściowego braku pokarmu na obszarze stałego występowania ptaków takich, jak np. jemiołuszki i czyżyki) i  koczowiska bezkierunkowe (przeloty na krótkie odległości odbywane corocznie po zakończeniu okresu lęgowego w poszukiwaniu pokarmu np. przez najpopularniej występujące u nas dzięcioły:  zielony  i   pstry).
Wiele ptaków nie przemieszcza się w ogóle. Te gatunki nazywamy osiadłymi. Z niektórymi ptakami jest złożona sytuacja – część populacji jest osiadła, część koczownicza, a część wędrowna (szpaki i zięby). Czasem zdarza się sytuacja, że w obrębie jednego gatunku chętniej wędrują osobniki młode niż stare (u gawronów) lub samice niż samce (u krogulców).

2. Różne rodzaje wędrówek.

Mieszkańcy strefy umiarkowanej przyzwyczajeni są do wiosennych i jesiennych ptasich wędrówek dwukierunkowych po osi północ - południe. Tymczasem większość naszych ptaków wędruje po osi wschód – zachód (np. szpaki i   gawrony ).
Ciekawe wędrówki zdarzają się w Afryce – tam ptaki przemieszczają się w czasie pory suchej na tereny wilgotne. W górach różnych kontynentów (np. w Górach Skalistych w Ameryce Pn.) występują tzw. migracje pionowe – przed nadejściem zimy ptaki zmieniają piętro przebywania.

3. Powody wędrówek.

Dlaczego ptaki odlatują jesienią? Czemu powracają wiosną? Ptaki nie są na ogół wrażliwe na chłód. Przed zimnem chronią je pióra, a utratę energii łatwo rekompensują sobie dzięki szybkiej przemianie materii. Dla podtrzymania intensywności przemiany potrzebują jednak dużej ilości pokarmu. Dlatego opuszczają jesienią tereny, na których nie mogłyby się wyżywić. Odlatują gł. ptaki owadożerne (jaskółki, jerzyki, muchołówki) i wodne oraz błotne, niezdolne do znalezienia pokarmu po zamarznięciu jezior, rzek i bagien. Odlatują także ptaki, które co prawda potrafią zdobywać pożywienie również zimą, ale nie znalazłyby go wtedy w ilości wystarczającej do przetrwania długich zimowych nocy.
Ptaki lecą więc tam, gdzie mają większe szanse przeżycia. Dlaczego nie pozostają w tzw. ciepłych krajach na okres lęgowy? Klimat tam łagodny, a jedzenia - jak się wydaje - w bród. Istnieje kilka powodów. Po pierwsze, na obszarach wielu zimowisk, np. w Afryce, latem nastaje susza i warunki pokarmowe nie są już tak dobre, jak kilka miesięcy wcześniej. Po drugie, wiosną i latem na południu zapanowałby zbyt wielki tłok. Dla wszystkich mogłoby nie wystarczyć nie tylko pokarmu, lecz również i miejsca. Tymczasem w strefach umiarkowanej i arktycznej latem pojawia się obfitość jedzenia, a miejsca na założenie gniazd i kolonii lęgowych jest mnóstwo. Po trzecie, większa ilość miejsca do dyspozycji daje ptakom możliwość gniazdowania w większym rozproszeniu, a to zmniejsza ryzyko wykrycia gniazda przez drapieżniki. Po czwarte, w wyższych szerokościach geograficznych dzień jest dłuższy; większość ptaków jest aktywna właśnie w dzień, więc jego wydłużenie daje im więcej czasu na wykonywanie różnych czynności życiowych, przede wszystkim na wychowanie potomstwa.
Wędrówki mają też przyczyny historyczne. Np. sądzi się , że na powstanie skłonności do wędrówek miały wpływ zlodowacenia - gatunki bardziej północne ustępowały przed lodowcem, gdy ten się zbliżał, gatunki bardziej południowe podążały za nim podążały za nim, gdy cofał się; później powracały na północ lub na południe, do swoich „ojczyzn”.
Oprócz czynników historycznych i środowiskowych istnieje bezpośredni mechanizm wyzwalający skłonność do wędrówek. Wędrówki są bowiem jedną z faz cyklu aktywności fizjologicznej organizmu ptasiego, są więc zależne od wydzielania hormonów przez układ dokrewny. Narządem, który wyzwala u ptaków skłonność do wędrówki jest przysadka mózgowa, którą pobudzają sprzyjające cykle świetlne, tzn. ściśle określone długość dnia i intensywność światła słonecznego.