Jan Długosz jako pierwszy skojarzył nazwę Kalisza z Kalisią, zanotowaną przez Ptolemeusza w II w. n. E. Obecnie panują na ten temat dwa przeciwstawne poglądy. Jeden usiłuje całkowicie zaprzeczyć możliwości utożsamiania Kalisza z Kalisią, na podstawie porównania położenia starożytnego Leukaristos, które jest niewątpliwie dzisiejszym Trenczynem na Słowacji.

Nieliczne źródła archeologiczne nie pozwalają, niestety, na dokładne prześledzenie losów omawianego terytorium w tzw. czasach plemiennych (przedpaństwowych, przedpiastowskich). Wczesnośredniowieczne korzenie kaliskiego zespołu osadniczego sięgają co najmniej VII-VIII w. W tym rejonie, szczególnie w okolicach przepraw przez Prosnę, powstawały osiedla odpowiadające im pogańskie cmentarzysko znane jest z odkryć dokonanych pod nawarstwieniami późniejszego grodu w kaliskiej dzielnicy Zawodzie.

Natrafiono tam na kurhan kamienny, a także na kilka pochówków ciałopalnych w naczyniach glinianych. Z tego samego czasu pochodzi piękna, brązowa, pozłacana ozdoba stroju, jaki nosili Frankowie w czasach poprzedzających panowanie Karola Wielkiego. Przedmiot ten trafił do chaty w osadzie nad Prosną, świadczy jednak niezbicie o dalekosiężnych kontaktach łączących te ziemie już w początkach wczesnego średniowiecza z odległymi obszarami Europy, a wysokie walory artystyczne tego zabytku fakt ów jeszcze podkreślają.

Głównym przedmiotem zainteresowań badaczy stało się grodzisko w dzielnicy Zawodzie- najbardziej znany obiekt archeologiczny Kalisza, owiana legendami pozostałość potężnego grodu wczesnośredniowiecznego.

Na początku chrystianizacji - w XI w. w obrębie grodu wzniesiono z drewna pierwszy kaliski kościół. Przypominał on istniejące do dziś wczesnośredniowieczne budowle skandynawskie.

Można przypuszczać, że w X i XI w, gród kaliski zajmował największy obszar..

Najświetniejsze dzieje kaliskiego grodu przypadają na czasy Mieszka III Starego, czyli na drugą połowę XII w.

Za najdonioślejsze odkrycie badań wykopaliskowych uznać należy odsłonięcie przez

I. i K. Dąbrowskich kamiennych reliktów romańskiego kościoła, identyfikowanego ze znaną ze źródeł pisanych kolegiatą św. Pawła. Wzniósł ją w połowie XII w. książę Mieszko III Stary.

Odkrycia dokonane w Kaliszu, nie tylko na Zawodziu, stawiają ten środek w gronie najważniejszych zespołów grodowo- miejskich Polski. Kaliski zespół osadniczy we wczesnym średniowieczu składał się z grodu z kościołem św. Pawła, osady z kościołem św. Wojciecha, osady targowej i rzemieślniczej (w dzisiejszej dzielnicy Stare Miasto) z kościołem Najświętszej Marii Panny oraz osady z kościołem św. Gotarda.. Nieco dalej, idąc w dół Prosny, znajdowała się bogata osada (lub dwór rycerski), która może być śladem próby utworzenia innego, konkurencyjnego względem grodu na Zawodziu centrum politycznego. Dalej na północny zachód, w Kościelnej Wsi istniał klasztor norbertanów, później benedyktynów, z kościołem św. Wawrzyńca. Wokół grodu powstawały wsie służebne, których nazwy przetrwały do dzisiaj.

Dane uzyskane w trakcie prac archeologicznych na grodzisku w Kaliszu świadczą o tym, że mieszkańcy grodu nieustannie mieli kłopoty z podnoszącym się poziomem wód i wylewającą rzeką.. Ze względu na grząski i mało stabilny grunt pod kamiennymi fundamentami kolegiaty Św. Pawła zastosowano umocnienie z regularnych rzędów drewnianych pali - w tym okresie było to przedsięwzięcie wyjątkowe.

W Kaliszu na przełomie XIX i XX w. odnotować można sukcesy niemal w każdej dziedzinie.

Wówczas to założono m.in. słynną później Fabrykę Fortepianów i Pianin K. i A. Fibigerów w 1900 r.

Z inicjatywy A. Parczewskiego w salach ratusza zorganizowano wystawę archeologiczną, otwarto nowy budynek teatralny, w 1901 r. Poświęcono gmach Towarzystwa Muzycznego, swoją pensję otworzyła Helena Semadeniowa, na którą uczęszczała Maria Szumska (późniejsza Dąbrowska), oddano też do użytku kolej warszawsko-kaliską (1902 r.)

Wśród licznych osiągnięć miasta w tym okresie odnotować trzeba również powstanie szkoły. W 1900 r. według planów architekta Józefa Chrzanowskiego na gruntach poreformackich zaczęto budować gmach przeznaczony dla potrzeb Wyższej Szkoły Realnej. Budowę zakończono w 1903 r.

Kalisz należał w przeszłości i należy także dziś do głównych ośrodków produkcji fortepianów na ziemiach polskich. Zasłynął z kilku znakomitych rodów budowniczych instrumentów muzycznych, które zajęły wysoką pozycję w dziejach polskiego instrumentarstwa. Większość tych budowniczych była pochodzenia niemieckiego. Przybywali oni do Kalisza jako osadnicy ,zakładali tu warsztaty, fabryki i szybko polonizowali się. Kolonizacji obcych przybyszów sprzyjała ówczesna polityka Władz Królestwa Kongresowego.

Od najdawniejszych czasów Kalisz był ważnym ośrodkiem przemysłu i rzemiosła. Już w średniowieczu do znaczących branż należała obróbka drewna. Najwięcej zajęcia mieli cieśle, stolarze, bednarze, kołodzieje i tokarze. W 1629 r. wymienianych jest w Kaliszu pięciu stolarzy, w 1793- siedmiu, a w 1882- stu. W czasie, gdy miasto znajdowało się w zaborze pruskim (1795-1807), Stworzone zostały duże ułatwienia dla napływających osadników i rzemieślników niemieckich.

Najkorzystniejszy jednak okres dla rozwoju kaliskiego przemysłu i rzemiosła przypadł na lata 1815-1830, czasy Królestwa Polskiego. Bujnie rozwijające się wówczas w Kaliszu meblarstwa nie doczekało się, niestety, dotychczas żadnego naukowego opracowania. Wielka szkoda, gdyż przetrwały wybitne przykłady sztuki meblarskiej ebenistów kaliskich z tamtych czasów, np. w Galerii Polskiej Sztuki Zdobniczej w Muzeum Narodowym w Warszawie eksponowane są meble (krzesła, fotele, stół) wyrobu znakomitego stolarza kaliskiego Jana Mohra. Jego meble znajdują się także w Kaliszu w kościele kolegiackim, w zbiorach prywatnych, a w tej chwili kupić je można również w domu aukcyjnym "Rempex" w Warszawie.

Do kaliskich zabytków sakralnych należą m.in.

Kościół św. Mikołaja (XIII-XIV w.), klasztor franciszkanów (1640-1680), rozległy zespół jezuicki - kościół, klasztor, kolegium XIV w. oraz Bazylika Wniebowzięcia NMP, w której znajduje się:

• Ołtarz z Poliptykiem Kaliskim, znajdujący się w bazylice Wniebowzięcia N.M.P.
• Zwieńczenie ołtarza, figurki apostołów i fragment figury św. Tomasza
• Fragment figury św. Wojciecha i wnętrza szafy ołtarza
• Poliptyk kaliski - sceny pasyjne "Pojmanie" i "Ukrzyżowanie"
• Sceny z cyklu maryjnego "Dwunastoletni Chrystus w świątyni" i Matka Boża ze sceny "Zwiastowanie"
• Chrystus ze sceny "Antyfona Matki Bożej"